Acarbose

Tên thuốc gốc: Acarbose

Tên biệt dược: Precose®, Glucobay®

Nhóm dược lý: Thuốc điều trị đái tháo đường (Antidiabetic Agent), Chất ức chế Alpha-Glucosidase (Alpha Glucosidase Inhibitor)

Nội dung

Chỉ định

Acarbose được sử dụng như một liệu pháp bổ trợ (adjunctive therapy) trong điều trị đái tháo đường phụ thuộc insulin (IDDM, typ 1) và đái tháo đường không phụ thuộc insulin (NIDDM, typ 2) ở chó và mèo.  

Thuốc không được dùng như một liệu pháp đơn độc (monotherapy) và không có khả năng kiểm soát hoàn toàn bệnh đái tháo đường. Mục đích chính của Acarbose là kiểm soát tình trạng tăng đường huyết sau bữa ăn (postprandial hyperglycemia).   

Các chỉ định lâm sàng cụ thể bao gồm:

  • Điều trị bổ trợ cho các trường hợp tăng đường huyết từ nhẹ đến trung bình (khoảng 250–350 mg/dL).   
  • Hữu ích ở chó hoặc mèo khi thời điểm hoạt động đỉnh của insulin (insulin peak) xảy ra quá sớm so với thời điểm hấp thu glucose sau bữa ăn.   
  • Acarbose phát huy hiệu quả lâm sàng rõ rệt nhất ở những bệnh nhân mèo mắc đái tháo đường từ chối ăn chế độ ăn kiêng ít carbohydrate (low-carbohydrate diet). Ở những bệnh nhân này, việc sử dụng Acarbose cùng với chế độ ăn giàu carbohydrate có thể tạo ra hiệu quả kiểm soát đường huyết tương tự như việc cho ăn chế độ ăn rất ít carbohydrate. Về bản chất, Acarbose lấp đầy một khoảng trống lâm sàng, cho phép quản lý các bệnh nhân (hoặc chủ sở hữu) không tuân thủ nghiêm ngặt liệu pháp ăn kiêng, vốn là yếu tố quan trọng nhất trong điều trị đái tháo đường ở mèo.   

Dược lực học

Acarbose là một oligosaccharide, hoạt động như một chất ức chế cạnh tranh men $\alpha$-glucosidase.1 Cơ chế tác dụng của thuốc hoàn toàn diễn ra tại chỗ trong đường tiêu hóa:

  1. Ức chế Enzyme: Acarbose ức chế cạnh tranh $\alpha$-amylase của tuyến tụy và các $\alpha$-glucosidase (ví dụ: maltase, sucrase) nằm ở viền bàn chải (brush border) của ruột non.
  2. Làm chậm Tiêu hóa: Sự ức chế này làm chậm quá trình thủy phân carbohydrate phức (tinh bột) và disaccharide (ví dụ: sucrose) thành các monosaccharide (ví dụ: glucose).
  3. Hấp thu Chậm: Kết quả là, glucose được hấp thu với số lượng ít hơn và ở tốc độ chậm hơn, đồng thời vị trí hấp thu bị đẩy xuống phần dưới của đường tiêu hóa.
  4. Giảm đỉnh đường huyết: Tác động dược lý chính là làm “san phẳng” và giảm mức độ tăng đường huyết trong pha sau bữa ăn (postprandial hyperglycemia).

Một đặc điểm dược lực học quan trọng là Acarbose không có tác dụng đối với men lactase và không tăng cường hay kích thích tuyến tụy tiết insulin. Đặc tính này mang hai ý nghĩa:

  • An toàn: Khi sử dụng đơn độc, Acarbose không gây hạ đường huyết.
  • Giới hạn: Thuốc không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ của bệnh đái tháo đường (thiếu hụt insulin hoặc kháng insulin), điều này lý giải tại sao nó chỉ có vai trò là thuốc bổ trợ.

Dược động học

Dược động học của Acarbose củng cố cho vai trò tác dụng tại chỗ của nó:

  • Hấp thu: Acarbose hầu như không được hấp thu qua đường tiêu hóa. Ở chó, chỉ khoảng 4% liều uống được hấp thu vào tuần hoàn chung. Ở người, tỷ lệ này thậm chí còn thấp hơn, chỉ khoảng 2%.   
  • Chuyển hóa: Phần lớn thuốc (96%–98%) không được hấp thu sẽ tồn tại trong lòng ruột và được chuyển hóa bởi hệ vi khuẩn đường ruột. Chính quá trình chuyển hóa vi khuẩn này của phần thuốc chưa được hấp thu là nguyên nhân trực tiếp gây ra các tác dụng phụ chính trên đường tiêu hóa (xem Mục 10).   
  • Thải trừ: Phần nhỏ thuốc được hấp thu vào hệ tuần hoàn (4% ở chó) được thải trừ chủ yếu qua thận. Mặc dù lượng hấp thu là tối thiểu, sự tích lũy có thể xảy ra ở bệnh nhân suy giảm chức năng thận. Dữ liệu ở người cho thấy bệnh nhân suy thận nặng (Clcr < 25 ml/phút) có nồng độ thuốc trong huyết thanh cao gấp 5 lần so với người bình thường. Đặc điểm dược động học này là cơ sở cho chống chỉ định dùng thuốc ở bệnh nhân suy thận nặng.

Chống chỉ định

Acarbose bị chống chỉ định trong các trường hợp sau đây, chủ yếu liên quan đến cơ chế tác dụng tại đường tiêu hóa và đường thải trừ của thuốc:

  1. Quá mẫn đã biết với Acarbose.   
  2. Nhiễm toan ceton do đái tháo đường (Diabetic Ketoacidosis – DKA).   
  3. Các bệnh lý đường ruột nghiêm trọng:
    • Bệnh viêm ruột (Inflammatory Bowel Disease – IBD).   
    • Loét đại tràng (Colonic ulceration).   
    • Tắc ruột một phần hoặc có nguy cơ tắc ruột.   
    • Bệnh đường ruột mạn tính đi kèm với rối loạn rõ rệt về tiêu hóa hoặc hấp thu.   
    • Các tình trạng bệnh lý có thể diễn biến xấu hơn khi đường tiêu hóa tăng sinh hơi (ví dụ: thoát vị nặng). Cơ chế của Acarbose làm tăng sản sinh khí ở ruột già, có thể gây nguy hiểm cho các bệnh nhân có cấu trúc ruột bị tổn thương hoặc suy yếu.   
  4. Suy giảm chức năng cơ quan: Suy gan nặng hoặc xơ gan; Suy thận nặng (định nghĩa ở người là Clcr < 25 ml/phút) do nguy cơ tích lũy thuốc.   
  5. Tình trạng dinh dưỡng: Không nên sử dụng ở bệnh nhân có cân nặng thấp (underweight).

Thận trọng - Cảnh báo

  • Sử dụng thận trọng ở những bệnh nhân bị rối loạn chức năng thận (mức độ nhẹ đến trung bình) hoặc bệnh gan nặng (nhưng chưa đến mức chống chỉ định).   
  • Acarbose có thể gây sụt cân. Thuốc ban đầu được phát triển để điều trị béo phì ở người vì nó cản trở sự hấp thu calo từ carbohydrate. Do đó, cần hết sức thận trọng khi sử dụng cho thú cưng bị đái tháo đường đang ở thể trạng nhẹ cân hoặc dị hóa (catabolic). Việc giảm hấp thu calo thêm nữa có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mất cơ và suy nhược của bệnh nhân.   
  • Acarbose có thể cản trở sự hấp thu hoặc chuyển hóa sắt (Iron) khi dùng đồng thời. Điều này cần được xem xét ở những bệnh nhân thiếu máu mạn tính.   
  • Thuốc không có khả năng kiểm soát hiệu quả bệnh đái tháo đường khi được sử dụng như một liệu pháp duy nhất.   

Cách dùng chi tiết

Loài

Cách dùng

Lưu ý lâm sàng

Tác dụng phụ

Các tác dụng phụ là hậu quả dược lý trực tiếp, có thể dự đoán được của cơ chế tác dụng (quá trình lên men carbohydrate không tiêu hóa ở ruột già).

  • Rất phổ biến (Trên đường tiêu hóa): Đầy hơi (flatulence), phân mềm (soft stools), và tiêu chảy (diarrhea) hoặc phân nước.   
  • Toàn thân: Sụt cân (Weight loss).   
  • Hiếm gặp (Dữ liệu người): Tăng men gan (hepatic transaminases) liên quan đến liều đã được báo cáo.   

Các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa thường liên quan đến liều lượng. Chúng có nhiều khả năng xảy ra ở liều cao và mức độ nghiêm trọng của chúng có thể vượt trội hơn so với lợi ích điều trị. Điều này khiến cho các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa trở thành yếu tố giới hạn liều (dose-limiting factor) chính của thuốc.   

Về hạ đường huyết: Bản thân Acarbose không gây hạ đường huyết. Tuy nhiên, nó có thể góp phần gây ra tình trạng hạ đường huyết khi bệnh nhân đang dùng đồng thời các thuốc hạ đường huyết khác (ví dụ: insulin, sulfonylureas) do làm giảm lượng glucose được hấp thu.   

Quá liều và cách xử lý

  • Quá liều Acarbose khi không dùng cùng thức ăn: Quá liều cấp tính (khi không dùng cùng thức ăn) có khả năng chỉ gây ra các triệu chứng đường tiêu hóa thoáng qua như tiêu chảy và đầy hơi. Thường không cần điều trị đặc hiệu ngoài việc theo dõi.   
  • Quá liều Acarbose cùng thức ăn: Nếu dùng quá liều cùng với thức ăn chứa carbohydrate, bệnh nhân có thể bị chướng bụng, đầy hơi và tiêu chảy nặng. Trong trường hợp này, khuyến cáo (ở người) là không nên dùng thức ăn hoặc đồ uống có chứa carbohydrate trong 4 đến 6 giờ tiếp theo.   

CẢNH BÁO QUAN TRỌNG: Xử lý hạ đường huyết ở bệnh nhân đang dùng Acarbose

Đây là một tình huống cấp cứu y tế có rủi ro cao.

  • Nếu tình trạng hạ đường huyết cấp tính xảy ra (thứ phát do dùng đồng thời insulin hoặc thuốc khác), việc điều trị bằng đường uống phải được thực hiện một cách cẩn trọng.
  • KHÔNG SỬ DỤNG SUCROSE (đường ăn thông thường, đường cát trắng, nước đường). Acarbose ức chế men sucrase, ngăn chặn sự phân giải của sucrose thành glucose và fructose. Do đó, sucrose sẽ không có tác dụng trong việc nâng đường huyết ở bệnh nhân này.
  • Cách xử lý đúng: Phải sử dụng glucose (dạng dextrose) bằng đường uống (ví dụ: gel glucose, viên nén dextrose, siro ngô) hoặc tiêm glucose (parenteral) nếu có chỉ định.

Tương tác thuốc

Thuốc/Nhóm thuốc Tương tác Quản lý lâm sàng / Ghi chú
Thuốc hạ đường huyết khác (ví dụ: Insulin, Sulfonylureas) Tác dụng hiệp đồng, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng.

 Theo dõi đường huyết chặt chẽ. Cần cân nhắc giảm liều insulin hoặc sulfonylurea khi bắt đầu dùng Acarbose.
Digoxin Acarbose có thể làm giảm nồng độ Digoxin trong máu, ảnh hưởng đến sinh khả dụng của Digoxin.

 Theo dõi chặt chẽ các dấu hiệu lâm sàng của bệnh tim hoặc theo dõi nồng độ Digoxin trong huyết thanh. Có thể cần hiệu chỉnh tăng liều Digoxin.
Sắt (Iron) (dạng uống) Acarbose có thể cản trở hấp thu hoặc chuyển hóa sắt.

 Thận trọng khi dùng lâu dài, đặc biệt ở bệnh nhân thiếu máu. Theo dõi công thức máu (HCT/PCV).
Chất hấp phụ đường ruột (ví dụ: Than hoạt tính, Kaolin) Các chất hấp phụ có thể liên kết với Acarbose trong ruột, làm giảm hiệu quả của thuốc.

 Tránh dùng đồng thời.
Enzyme tiêu hóa (ví dụ: Pancreatin, Amylase) Các chế phẩm này có chứa enzyme thủy phân carbohydrate, có thể làm giảm hiệu quả của Acarbose.

 Tránh dùng đồng thời.
Các thuốc gây tăng đường huyết (ví dụ: Corticosteroid, thuốc lợi tiểu Thiazide, Phenothiazin, Hormone tuyến giáp) Các thuốc này có tác dụng dược lý đối kháng, có thể làm giảm hoặc làm mất tác dụng hạ đường huyết của Acarbose.

 Cần theo dõi đường huyết chặt chẽ. Có thể cần tăng liều Acarbose hoặc insulin.

Bảo quản thuốc

  • Viên nén Acarbose nên được bảo quản ở nhiệt độ phòng có kiểm soát, không quá 25°C (77°F).   
  • Điều kiện bảo quản quan trọng nhất là phải bảo vệ viên nén khỏi độ ẩm. Viên nén có thể có tính hút ẩm.   

Thông tin dặn dò chủ nuôi

  • Thời điểm dùng thuốc: Thuốc này phải được cho thú cưng dùng ngay trước khi ăn hoặc trộn lẫn vào một lượng nhỏ thức ăn ngay khi bắt đầu bữa ăn. Thuốc sẽ không có tác dụng nếu được cho uống lúc đói hoặc cách xa bữa ăn.   

  • Cách dùng: Có thể chia nhỏ hoặc nghiền viên nén và trộn với một lượng nhỏ thức ăn ngay trước khi cho dùng.   

  • Tác dụng phụ dự kiến: Tiêu chảy và đầy hơi (xì hơi) là các tác dụng phụ rất phổ biến và được dự đoán trước, đặc biệt là khi mới bắt đầu điều trị. Hãy thông báo cho bác sĩ thú y nếu các triệu chứng này nghiêm trọng hoặc không cải thiện, nhưng đừng tự ý ngưng thuốc.   

CẢNH BÁO HẠ ĐƯỜNG HUYẾT:

  • Bản thân Acarbose không gây hạ đường huyết. Tuy nhiên, nếu thú cưng của bạn cũng đang dùng insulin, nguy cơ hạ đường huyết (đường huyết quá thấp) sẽ tăng lên.   
  • Gọi cho bác sĩ thú y ngay lập tức nếu bạn thấy các dấu hiệu của hạ đường huyết (ví dụ: đột ngột yếu lả, run rẩy, lảo đảo, liệt chân sau, co giật, hoặc ngất xỉu).   

XỬ LÝ CẤP CỨU TẠI NHÀ: Nếu được bác sĩ thú y hướng dẫn xử lý hạ đường huyết tại nhà, hãy sử dụng siro ngô (corn syrup) hoặc gel glucose (dextrose).

TUYỆT ĐỐI KHÔNG DÙNG ĐƯỜNG ĂN (đường cát trắng, đường phèn, hoặc nước đường pha) vì thuốc này sẽ ngăn cản đường ăn phát huy tác dụng.

Theo dõi: Có thể cần tới 2 tuần để thuốc phát huy tác dụng đầy đủ. Vui lòng tuân thủ tất cả các lịch hẹn tái khám và xét nghiệm máu để bác sĩ thú y có thể theo dõi phản ứng của thú cưng.   

Thông tin biên tập viên

Đang cập nhật