Acepromazine
Tên thuốc gốc: Acepromazine
Tên biệt dược: PromAce®, Aceproject®
Nhóm dược lý: Thuốc an thần (tranquilizer) – nhóm phenothiazine
Nội dung
Chỉ định
Acepromazine được chỉ định để an thần nhẹ đến trung bình, giúp giảm lo âu, căng thẳng và kích động ở động vật. Thuốc thường được sử dụng để giảm stress trong vận chuyển, khám lâm sàng hoặc các thủ thuật không gây đau.
Trong gây mê thú y, acepromazine được dùng phổ biến như thuốc tiền mê, nhằm tạo trạng thái an thần nền, giảm phản xạ và giảm liều các thuốc gây mê hoặc thuốc an thần khác khi phối hợp trong phác đồ gây mê đa mô thức.
❗Acepromazine không có tác dụng giảm đau và không gây mê, do đó không được dùng đơn độc cho các thủ thuật hoặc phẫu thuật gây đau, mà cần phối hợp với opioid hoặc thuốc giảm đau thích hợp khi cần kiểm soát đau.
Dược lực học
Acepromazine là thuốc an thần thuộc nhóm phenothiazine, tác động chủ yếu lên hệ thần kinh trung ương thông qua ức chế thụ thể dopamine (D₂). Sự ức chế này làm giảm hoạt động của hệ thần kinh trung ương, từ đó tạo ra trạng thái an thần, giảm lo âu và giảm phản xạ của động vật.
Ngoài tác dụng trung ương, acepromazine còn ức chế thụ thể α₁-adrenergic ngoại biên, gây giãn mạch và làm giảm huyết áp. Cơ chế này góp phần vào tác dụng an thần nhưng đồng thời cũng là nguyên nhân của nguy cơ tụt huyết áp khi sử dụng thuốc, đặc biệt ở bệnh nhân suy yếu hoặc mất nước.
Acepromazine không có tác dụng giảm đau và không gây mê, tuy nhiên thuốc có thể làm tăng hiệu quả của các thuốc gây mê và giảm liều thuốc mê cần thiết khi được sử dụng trong tiền mê. Tác dụng an thần của acepromazine kéo dài và không có thuốc đối kháng đặc hiệu để đảo ngược.
Dược động học
Acepromazine được hấp thu tốt sau khi dùng bằng đường tiêm bắp (IM), tiêm tĩnh mạch (IV) hoặc đường uống (PO). Sau khi vào cơ thể, thuốc phân bố rộng trong các mô, đặc biệt là mô mỡ và hệ thần kinh trung ương, do có tính tan trong lipid cao. Acepromazine gắn protein huyết tương cao, góp phần làm kéo dài thời gian tác dụng.
Thuốc được chuyển hóa chủ yếu tại gan thông qua các quá trình oxy hóa và liên hợp, sau đó các chất chuyển hóa cùng với một phần thuốc không đổi được thải trừ chủ yếu qua thận. Thời gian tác dụng của acepromazine tương đối dài, thường kéo dài nhiều giờ, và có thể kéo dài hơn dự kiến ở chó già, động vật suy yếu hoặc suy gan.
Do tác dụng kéo dài và không có thuốc đối kháng đặc hiệu, acepromazine không phù hợp khi cần an thần ngắn và có khả năng kiểm soát hoặc đảo ngược nhanh tác dụng thuốc.
Chống chỉ định
Acepromazine chống chỉ định ở những bệnh nhân đang trong tình trạng sốc, tụt huyết áp hoặc suy nhược nặng, do thuốc có tác dụng giãn mạch ngoại biên và có thể làm trầm trọng thêm tình trạng giảm huyết áp và tưới máu mô.
Thuốc không nên sử dụng cho động vật có tiền sử mẫn cảm với phenothiazine hoặc đã từng có phản ứng bất lợi nghiêm trọng với acepromazine. Ngoài ra, acepromazine chống chỉ định ở bệnh nhân cần duy trì trương lực mạch máu ổn định, đặc biệt trong các tình huống cấp cứu.
Cần tránh sử dụng acepromazine ở động vật bị động kinh hoặc có nguy cơ co giật, vì thuốc có thể làm giảm ngưỡng co giật ở một số cá thể.
Thận trọng - Cảnh báo
Acepromazine có thể gây giãn mạch ngoại biên và tụt huyết áp kéo dài, do tác dụng ức chế thụ thể α₁-adrenergic. Vì vậy, thuốc cần được sử dụng thận trọng ở động vật mất nước, thiếu máu, suy nhược, bệnh tim mạch hoặc có nguy cơ huyết động không ổn định. Việc theo dõi huyết áp và tình trạng tưới máu là cần thiết khi sử dụng thuốc, đặc biệt trong tiền mê.
Tác dụng an thần của acepromazine có thể kéo dài và không có thuốc đối kháng đặc hiệu để đảo ngược, do đó thuốc không phù hợp trong các tình huống cần an thần ngắn hoặc cần khả năng kiểm soát nhanh mức độ an thần. Ở chó già, chó suy yếu hoặc động vật suy gan, thời gian tác dụng có thể kéo dài hơn dự kiến.
Acepromazine cần được dùng thận trọng ở động vật có tiền sử co giật hoặc động kinh, vì thuốc có thể làm giảm ngưỡng co giật ở một số cá thể. Ngoài ra, thuốc không có tác dụng giảm đau, nên không được sử dụng đơn độc cho các thủ thuật hoặc phẫu thuật gây đau mà không phối hợp thuốc giảm đau thích hợp.
Ở ngựa đực, acepromazine có thể gây sa dương vật kéo dài (hiếm gặp nhưng nghiêm trọng), do đó cần cân nhắc kỹ trước khi sử dụng cho đối tượng này.
Cách dùng chi tiết
Acepromazine chỉ nên được sử dụng với mục đích an thần nhẹ đến trung bình hoặc làm thuốc tiền mê, không dùng để gây mê hay giảm đau do thuốc không có tác dụng vô cảm. Khi cần kiểm soát đau, acepromazine phải được phối hợp với opioid hoặc thuốc giảm đau thích hợp trong phác đồ gây mê – giảm đau đa mô thức.
Nên sử dụng liều thấp nhất có hiệu quả và theo dõi huyết áp, đặc biệt ở bệnh nhân mất nước, suy nhược hoặc có bệnh tim mạch, do acepromazine có thể gây tụt huyết áp kéo dài. Vì không có thuốc đối kháng đặc hiệu, acepromazine không phù hợp trong các tình huống cần an thần ngắn hoặc cần khả năng đảo ngược nhanh tác dụng thuốc.
Loài
Cách dùng
Lưu ý lâm sàng
Tác dụng phụ
Tác dụng phụ thường gặp nhất của acepromazine là tụt huyết áp, do thuốc gây giãn mạch ngoại biên thông qua ức chế thụ thể α₁-adrenergic. Tình trạng này có thể kéo dài và rõ rệt hơn ở động vật mất nước, thiếu máu, suy nhược hoặc có bệnh tim mạch.
Acepromazine có thể gây an thần kéo dài, buồn ngủ sâu và giảm thân nhiệt, đặc biệt ở chó già, động vật suy yếu hoặc khi dùng liều cao. Do không có thuốc đối kháng đặc hiệu, các tác dụng này không thể đảo ngược nhanh chóng.
Một số tác dụng phụ khác có thể gặp bao gồm giảm phản xạ, giảm trương lực cơ và hiếm khi kích thích nghịch hoặc thay đổi hành vi. Ở động vật có tiền sử co giật, acepromazine có thể làm giảm ngưỡng co giật và cần được sử dụng thận trọng.
Ở ngựa đực, acepromazine có thể gây sa dương vật kéo dài (hiếm gặp nhưng nghiêm trọng), do đó cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng cho đối tượng này.
Quá liều và cách xử lý
Quá liều acepromazine có thể gây an thần sâu, lơ mơ kéo dài, giảm phản xạ, hạ thân nhiệt và tụt huyết áp nghiêm trọng. Do acepromazine gây giãn mạch ngoại biên mạnh và không có thuốc đối kháng đặc hiệu, các biểu hiện quá liều có thể kéo dài nhiều giờ.
Xử lý quá liều acepromazine chủ yếu là điều trị hỗ trợ. Cần đặt bệnh nhân ở nơi yên tĩnh, giữ ấm cơ thể, theo dõi sát huyết áp, nhịp tim và tình trạng tưới máu. Trong trường hợp tụt huyết áp rõ, có thể cần truyền dịch tĩnh mạch và các biện pháp hỗ trợ huyết động khác theo chỉ định của bác sĩ thú y. Epinephrine không được khuyến cáo sử dụng do nguy cơ làm nặng thêm tụt huyết áp (hiện tượng đảo ngược epinephrine).
Tương tác thuốc
Acepromazine làm tăng tác dụng an thần và ức chế thần kinh trung ương khi dùng đồng thời với các thuốc an thần, opioid, benzodiazepine và thuốc mê, do tác dụng hiệp đồng trên hệ thần kinh trung ương. Khi phối hợp các thuốc này, cần giảm liều và theo dõi sát mức độ an thần cũng như hô hấp của bệnh nhân.
Do gây giãn mạch và tụt huyết áp, acepromazine có thể làm tăng nguy cơ hạ huyết áp khi dùng cùng các thuốc gây giãn mạch hoặc thuốc hạ huyết áp khác. Cần đặc biệt thận trọng ở bệnh nhân có bệnh tim mạch hoặc tình trạng huyết động không ổn định.
Acepromazine có thể gây hiện tượng “đảo ngược epinephrine”, do đó không nên sử dụng epinephrine để xử trí tụt huyết áp ở bệnh nhân đã dùng acepromazine, vì có thể làm tình trạng hạ huyết áp trầm trọng hơn. Ngoài ra, khi phối hợp với thuốc chống co giật, cần lưu ý acepromazine có thể làm giảm ngưỡng co giật ở một số cá thể.
Bảo quản thuốc
Acepromazine cần được bảo quản ở nhiệt độ phòng (20–25°C), tránh ánh sáng trực tiếp và độ ẩm. Thuốc nên được lưu trữ trong bao bì kín, nguyên vẹn để đảm bảo độ ổn định. Không sử dụng acepromazine nếu dung dịch bị đổi màu, có tủa hoặc có dấu hiệu nhiễm bẩn.
Sau khi mở lọ, việc bảo quản và thời hạn sử dụng phải tuân theo hướng dẫn của nhà sản xuất và quy định chuyên môn của cơ sở thú y. Thuốc cần được để xa tầm tay trẻ em và vật nuôi khác.
Thông tin dặn dò chủ nuôi
Acepromazine là thuốc an thần, không phải thuốc giảm đau. Thuốc giúp thú cưng bớt lo lắng và buồn ngủ nhưng không làm mất cảm giác đau, vì vậy không được tự ý dùng cho các thủ thuật gây đau khi chưa có chỉ định của bác sĩ thú y.
Sau khi dùng acepromazine, thú cưng có thể buồn ngủ, ít vận động và phản xạ chậm trong nhiều giờ. Trong thời gian này, cần giữ thú cưng ở nơi yên tĩnh, ấm áp, tránh vận động mạnh hoặc leo trèo để hạn chế nguy cơ té ngã.
Nếu thấy thú cưng lơ mơ kéo dài, yếu bất thường, lạnh người, đi đứng không vững hoặc có biểu hiện bất thường khác, chủ nuôi cần liên hệ ngay với bác sĩ thú y. Không tự ý dùng thêm thuốc an thần hoặc thuốc của người cho thú cưng khi chưa được hướng dẫn chuyên môn.