Fentanyl (dạng dán)
Tên thuốc gốc: Fentanyl
Tên biệt dược: Duragesic®, Ionsys®, Transdermal Patch
Nhóm dược lý: Thuốc giảm đau trung ương / Opioid
Nội dung
Chỉ định
Chỉ định lâm sàng:
• Ở chó và mèo: Miếng dán ngoài da (transdermal patch) được sử dụng để kiểm soát các cơn đau sau phẫu thuật, đau dữ dội liên quan đến bệnh mãn tính (như ung thư) và các cơn đau lan rộng không đặc hiệu (viêm tụy, huyết khối động mạch chủ, viêm phúc mạc).
• KHÔNG dùng để giảm đau cấp tính tức thời: Thuốc dạng dán cần một thời gian trễ (delay) khá dài để ngấm qua da và đạt nồng độ trong máu (khoảng 6 giờ ở mèo và 12-24 giờ ở chó). Do đó, miếng dán phải được dán TRƯỚC từ 12-24 tiếng nếu muốn dùng để giảm đau sau phẫu thuật.
• Mặc dù mang lại hiệu quả lâm sàng tốt và ít tác dụng phụ suy hô hấp hơn ở người, một số nghiên cứu trên chó chỉ ra rằng miếng dán Fentanyl không mang lại hiệu quả giảm đau vượt trội so với tiêm morphine (trong 24h đầu sau phẫu thuật chỉnh hình) mà chi phí lại đắt đỏ hơn nhiều.
Dược lực học
Cơ chế tác dụng:
Tương tự dạng tiêm, Fentanyl là một chất chủ vận thụ thể mu (µ) cực mạnh (gấp 80-100 lần morphine). Khi được dán lên da, thuốc từ từ giải phóng và ngấm vào mao mạch, đi vào hệ tuần hoàn để tạo ra tác dụng giảm đau trung ương mạnh mẽ kéo dài nhiều ngày.
Dược động học
Đặc điểm dược động học (Hấp thu qua da):
Tốc độ hấp thu qua da rất khác biệt giữa các cá thể. Một số con vật có thể không bao giờ đạt được nồng độ thuốc tối thiểu để giảm đau. Nhiệt độ cơ thể (đặc biệt khi bị sốt) và vị trí dán sẽ ảnh hưởng lớn đến tốc độ hấp thu thuốc.
• Chó: Thời gian đạt nồng độ giảm đau mất từ 12 đến 24 giờ. Cần thay miếng dán mỗi 48 – 72 giờ (hoặc 4 – 5 ngày đối với con vật ung thư cần chăm sóc giảm nhẹ).
• Mèo: Hấp thu nhanh hơn chó, đạt nồng độ điều trị trong khoảng 6 giờ. Thời gian tác dụng của một miếng dán kéo dài ít nhất 72 giờ (thậm chí lên tới 104 giờ).
• Ngựa: Hấp thu nhanh, đạt nồng độ sau 6 giờ và kéo dài 48 giờ. (Tuy nhiên, có tới 1/3 số lượng ngựa thử nghiệm không đạt được nồng độ trị liệu cần thiết).
Chống chỉ định
Chống chỉ định tuyệt đối:
• Con vật quá mẫn cảm với Fentanyl hoặc bất kỳ thành phần nào của miếng dán (bao gồm cả lớp keo dán dính).
• Con vật bị bọ cạp chích.
Thận trọng / Hạn chế:
• Hết sức thận trọng ở con vật suy hô hấp, suy giảm chức năng thần kinh trung ương (CNS).
• Cẩn thận với thú già yếu, sốt, tắc nghẽn dạ dày ruột, hoặc suy gan thận.
• Con vật bị sốt cao (fever): Nhiệt độ cơ thể tăng làm tăng tốc độ hấp thu Fentanyl. Cần phải theo dõi rất sát sao để phát hiện ngộ độc, hoặc cân nhắc tháo miếng dán.
Thận trọng - Cảnh báo
Cảnh báo nguy hiểm về nhiệt độ:
Không bao giờ để con vật đang dùng miếng dán Fentanyl tiếp xúc với các nguồn nhiệt bên ngoài (ví dụ: đệm sưởi ấm, máy sưởi, đèn sưởi). Nhiệt độ cao tại vị trí dán sẽ làm tăng ồ ạt sự giải phóng thuốc vào máu, có thể gây ngộ độc tử vong.
Cảnh báo rác thải y tế (an toàn lao động):
Miếng dán đã qua sử dụng vẫn còn chứa một lượng lớn Fentanyl. Nếu vứt vào thùng rác thông thường, trẻ em hoặc động vật khác có thể lấy nghịch, nhai nuốt và bị ngộ độc chết người. Cơ quan FDA khuyến cáo phải tiêu hủy miếng dán cũ ngay lập tức bằng cách xả trôi xuống bồn cầu (toilet) hoặc giao cho các chương trình thu hồi thuốc.
An toàn thai kỳ: Thuốc qua được nhau thai, có thể gây chết phôi. Không nên dùng trong thai kỳ. Dùng kéo dài ở thú mẹ mang thai có thể gây hội chứng cai nghiện sơ sinh ở con non.
Cách dùng chi tiết
Quy trình dán và sử dụng chuẩn xác:
1. Cạo sạch (hoặc hớt rất sát) lông vùng cần dán (cạo dư ra 1-2 cm so với mép miếng dán). tuyệt đối không dùng các loại kem tẩy lông để làm sạch vì làm thay đổi tính chất da.
2. Lau nhẹ vùng da bằng khăn ẩm (chỉ dùng nước sạch, KHÔNG dùng cồn hoặc xà phòng, KHÔNG chà xát mạnh).
3. Chờ da khô hoàn toàn rồi mới dán (nếu da còn ẩm, miếng dán sẽ không dính).
4. Đảm bảo miếng dán dính thật chặt vào da. Nếu miếng dán bong ra, thú cưng có thể cắn nuốt phải.
5. Có thể cần sử dụng thêm các loại thuốc giảm đau dạng tiêm (rescue analgesia) trong 12 – 24 giờ đầu tiên chờ miếng dán phát huy tác dụng.
Loài
Cách dùng
Lưu ý lâm sàng
Cần dán trước phẫu thuật từ 12-24 giờ để đảm bảo đạt nồng độ giảm đau. Cần thay miếng dán mới mỗi 4-5 ngày đối với bệnh ung thư (hoặc 48-72h trong các trường hợp khác). Tốc độ giải phóng (mcg/giờ) theo thể trọng:
• Dưới 5 kg: 12 µg/giờ.
• 5 – 10 kg: 25 µg/giờ.
• 10 – 20 kg: 50 µg/giờ.
• 20 – 30 kg: 75 µg/giờ.
• Trên 30 kg: 100 µg/giờ.
Vị trí dán:
Lồng ngực, vùng bẹn (inguinal), vùng bàn chân (metatarsal/carpal), hoặc gốc đuôi. Nếu dán ở vùng cổ (dorsal/lateral cervical), tuyệt đối không được đeo vòng cổ hoặc dây xích đè lên vị trí dán.
Thời gian đạt hiệu quả khoảng 6-24 giờ sau khi dán. Miếng dán duy trì tác dụng rất lâu ở mèo.
• Dưới 4 kg: Dùng miếng 12 µg/giờ (Có thể dùng miếng 25 µg/giờ cho mèo lớn hơn một chút).
Vị trí dán:
Lồng ngực bên, vùng bẹn, vùng bàn chân, gốc đuôi. không nên dán ở vùng cổ vì miếng dán rất dễ bị rớt ra ở mèo.
Cách chuyển đổi từ truyền tĩnh mạch (CRI) sang dùng miếng dán ở mèo:
Dán miếng dán lên, sau đó từ từ giảm liều CRI và ngừng hẳn trong 8-24 giờ tiếp theo, đồng thời quan sát đáp ứng của mèo. Nếu mèo giảm đau tốt khi truyền CRI nhưng lại đau lại khi dùng miếng dán, tức là miếng dán không hấp thu hiệu quả ở con mèo đó (sự giải phóng thuốc qua da ở mèo rất biến thiên, miếng 25 µg/giờ thực tế có khi chỉ cung cấp ≈10 µg/giờ).
Thời gian đạt nồng độ điều trị khoảng 12 giờ.
• Ngựa trưởng thành (350 – 500 kg): Dán cùng lúc HAI miếng 100 µg/giờ. (Vị trí dán: Lồng ngực).
• Ngựa con (foals): Vị trí dán ở vùng cẳng chân (antebrachium).
• Trọng lượng 17 – 30 kg: 50 – 100 µg/giờ.
• Vị trí dán: Lồng ngực bên.
• Cừu (55 – 70 kg): 50 – 100 µg/giờ.
• Dê (20 – 40 kg): 50 – 100 µg/giờ.
• Vị trí dán: Bụng, cổ, vùng cẳng chân (antebrachial).
Ở cừu, nên dán trước phẫu thuật từ 24 – 36 giờ.
• Lạc đà Alpacas (60 kg): Dán cùng lúc một miếng 100 µg/giờ và một miếng 25 µg/giờ (Vị trí: cẳng chân).
• Thỏ (3,5 – 4 kg): 12 – 25 µg/giờ (Vị trí: Lồng ngực bên).
• Gà (2,2 – 3,6 kg): 25 µg/giờ (Vị trí: Cơ thắt lưng chậu – iliopsoas, nhổ sạch lông một vùng rộng khoảng 4 cm²).
Tác dụng phụ
Tác dụng phụ:
• Nguy cơ lớn nhất là ức chế hô hấp (thở chậm), ức chế tuần hoàn (nhịp tim chậm) và an thần quá mức. Tuy nhiên, tỷ lệ xảy ra các tác dụng phụ này ở miếng dán là khá thấp nếu không dùng chung với các thuốc ức chế thần kinh khác.
• Phổ biến: Phát ban, mẩn đỏ, kích ứng da tại vị trí dán (Nếu xảy ra, tháo ra và dán miếng mới ở vị trí khác).
• Có thể gây bí tiểu, táo bón.
• Đôi khi gây ra tình trạng bồn chồn, kích động (dysphoria).
Quá liều và cách xử lý
Biểu hiện ngộ độc:
Nếu thú cưng (hoặc trẻ em) cắn, nhai hoặc nuốt phải miếng dán, một lượng lớn thuốc sẽ ngấm vào cơ thể gây ngộ độc cấp tính: suy hô hấp sâu, hôn mê, trụy tim mạch và có thể tử vong. Con non sơ sinh đặc biệt nhạy cảm.
Xử lý:
Sử dụng chất đối kháng Naloxone để giải độc và đảo ngược suy hô hấp. Có thể phải tiêm lặp lại Naloxone nhiều lần và hỗ trợ hô hấp nhân tạo cơ học.
Tương tác thuốc
Tương tác thuốc:
Fentanyl là cơ chất của enzym CYP3A4, tương tác thuốc hoàn toàn giống với dạng tiêm:
• Tăng ức chế hô hấp & thần kinh: Thuốc gây mê, Barbiturate, Benzodiazepine.
• Làm chậm đào thải Fentanyl: Kháng nấm nhóm Azole (Ketoconazole), Kháng sinh Macrolide (Erythromycin).
• Thuốc ức chế MAO (Amitraz, Selegiline): Nguy cơ độc tính chết người, cấm dùng chung.
• Hội chứng Serotonin: Tránh kết hợp với SSRI, Tramadol, Ondansetron.
• Có thể cần phải giảm liều của các loại thuốc giảm đau Opioid khác khi dùng chung với miếng dán Fentanyl.
Bảo quản thuốc
Bảo quản & Pháp lý:
Đây là Thuốc kiểm soát đặc biệt (Schedule II Controlled Substance). Phải lưu trữ trong tủ có khóa an toàn. Không cắt nhỏ miếng dán dạng gel-matrix cũ vì sẽ làm chảy gel. (Có một số loại miếng dán công nghệ mới cho phép cắt, nhưng LUÔN CẦN tham khảo ý kiến dược sĩ thú y trước khi cắt bất kỳ miếng dán nào). Cố gắng kê đơn miếng dán đúng kích cỡ ngay từ đầu.
Thông tin dặn dò chủ nuôi
Thông tin sống còn cho chủ nuôi:
• CẢNH BÁO tử vong: Tuyệt đối không để vật nuôi cắn, nhai hoặc nuốt miếng dán. Nếu miếng dán bị bong ra một phần hoặc toàn bộ, hãy thông báo ngay lập tức cho bác sĩ thú y.
• Cảnh báo trẻ em: Trẻ em chạm vào hoặc nuốt nhầm miếng dán có thể tử vong. Khi tháo miếng dán cũ, phải gập đôi mặt keo dính lại với nhau và xả trôi xuống bồn cầu toilet ngay lập tức.
• Không sưởi ấm: Không để thú cưng nằm lên đệm sưởi, chăn điện hoặc nằm quá gần máy sưởi. Nhiệt độ cao làm thuốc ngấm vào cơ thể quá nhanh gây sốc thuốc.
• Theo dõi thú cưng chặt chẽ, báo bác sĩ nếu thấy chúng thở quá chậm, buồn ngủ li bì, hoặc ngược lại là bồn chồn, kích động bất thường.